Klub Paleomaniaka – odcinek V – Dynastie władców mezozoiku

Data publikacji: 23.10.2016

Szczęki zaopatrzone w dziesiątki ostrych jak noże zębów, hakowate szpony na każdym palcu i niewyobrażalna brutalność. Czy to wizerunek postaci z horroru? Nie! To opis typowego teropoda.

Tekst i ilustracje dr Andrzej Boczarowski (Uniwersytet Śląski oraz Stowarzyszenie Delta).

(Opublikowano dzięki uprzejmości: Gazeta Wyborcza – dodatek Nauka)

W ciągu 180 milionów lat ewolucji dinozaury zdążyły wykształcić najróżniejsze formy morfologiczne i przystosowania do warunków naturalnych. Zwierzęta te żyły na wszystkich kontynentach i występowały w każdej strefie klimatycznej od gorących obszarów równikowych aż po bieguny. Większość z nich to naziemne zwierzęta lądowe, ale ostatnie odkrycia ukazały istnienie wielu form latających, zaś od niecałego roku wiemy, że istniały gatunki wodne. Mamy także przypadki rekordowej wagi, wysokości i długości. Stereotypowe dinozaury jawią się jako dwunożne zwierzęta mięsożerne, ale nie brakowało wśród nich także czworonogów, wszystkożerców lub roślinożerców. Wiele z nich było silnie opancerzonych, pokrywały je łuski, pióra i włosopodobne struktury. Opisu dopełniają kolory oraz umiejętność wydawania dźwięków.

Aby nad tym zapanować utworzono systematykę porządkującą ich zbiór. Klasyczny i zarazem najbardziej ogólny podział dinozaurów opiera się o budowę anatomiczną miednicy. Ta część szkieletu dinozaurów zbudowana jest z trzech parzystych kości. Odpowiednio kości miednicy mają położenie: – łonowe zawsze z przodu; kulszowe z tyłu; biodrowe od góry. Po obydwu stronach ciała trzy kości miedniczne stykają się z sobą, otaczając otwarte w środku panewki stawów biodrowych. Obydwie połówki miednicy są zrośnięte z kilkoma kręgami krzyżowego odcinka kręgosłupa. Miednica jest najmasywniejszym elementem w szkielecie dinozaurów, ponieważ tam przyczepiała się główna masa mięśni nóg. Pewne szczegóły anatomiczne w budowie miednicy umożliwiają podział dinozaurów na gadziomiedniczne i ptasiomiedniczne.

Miednice

Miednice

U dinozaurów gadziomiednicznych obydwie kości kulszowe w swoich tylnych odcinkach skierowane są ku tyłowi, zaś para kości łonowych skierowana jest ku przodowi, co nawiązuje do budowy jaką napotykamy u współczesnych gadów. Do tej grupy zaliczamy mięsożerne lub wszystkożerne teropody oraz roślinożerne zauropodomorfy.

U dinozaurów ptasiomiednicznych kości łonowe mimo przedniego położenia, dłuższym wyrostkiem skierowane są ku tyłowi i ułożone równolegle do tylnego odcinka kości kulszowych. Nazwa pochodzi od tego, że podobny układ kości znajdujemy u współczesnych ptaków. Należały tu różne grupy roślinożerne.

Początkowo taki podział wydaje się to nieco skomplikowany, ale proszę spojrzeć na załączoną ilustrację.

Teropody to najbardziej spektakularne dinozaury. Między innymi należał tu tyranozaur. Poruszały się dwunożnie, w postawie na wpół wyprostowanej, ale przedni odcinek ciała wraz z głową był zazwyczaj mniej lub bardziej pochylony ku przodowi. To różni ich prawidłowe wizerunki od starszych rekonstrukcji, gdzie stoją niemal całkowicie wyprostowane, wlokąc ogony po ziemi. Tropy jednoznacznie pokazują że ogony były uniesione ponad podłoże. Na szlakach przemarszu brak bruzd pomiędzy śladami stóp pozostawionych przez ciągnięty ogon. Długi masywny ogon spełniał rolę balansu i przeciwwagi podczas chodzenia i biegu. Ci w przeważającej liczebności mięsożercy często przekraczali cztery metry długości, ale spotykamy tu także miniaturki wielkości sroki.

Budowa ich ciała była dosyć szczególna. Masywna głowa zaopatrzona w wielkie, tnące lub miażdżące zęby, połączona była krótką szyją ze sporym tułowiem. U większości teropodów kończyny górne były zazwyczaj długie, chwytne i uzbrojone w hakowate szpony. Ta śmiercionośna broń była źródłem dotkliwych ran zadawanych ofiarom. U pozostałych gatunków kończyny górne były karykaturalnie zredukowane do tego stopnia, że ich właściciele nie mogli podać nimi pokarmu do pyska (Tyrannosaurus), lub nawet zetknąć z sobą palców (Carnotaurus). Skoro cecha ta występuje u wielu gatunków i utrwaliła się przez miliony lat, to nie mamy tu do czynienia z niepotrzebnym organem, a ważną adaptacją. Eksperymentalnie ustalono, że tyranozaury potrafiły tymi kończynami podnosić spore ciężary. Skoro krótkie kończyny górne nie służyły do zdobywania pokarmu, to może służyły do uprawiania seksu. Nasza wyobraźnia zawsze wysiada, kiedy tylko próbujemy wyobrazić sobie seks dinozaurów. W tym przypadku „łapki” mogłyby skutecznie przytrzymywać samicę.

Tak wielkie drapieżne zwierzęta musiały mieć w sobie ogromny poziom agresji, co było gwarancją przetrwania. Wiemy z analizy szkieletów, że spotkania teropodów tego samego gatunku nie kończyły się towarzyską biesiadą. Wiele osobników, nosi ślady ugryzień i innych poważnych obrażeń, zlokalizowane głównie w górnych partiach ciała. Szkielety tyranozaurów, albertozaurów, czy gorgozaurów nie pozostawiają wątpliwości, co do dramaturgii tego typu kontaktów. Najprostszym powodem okazywania agresji były walki godowe oraz zachowanie związane z dostępem do pokarmu. Współczesne zwierzęta reagują podobnie. Potwierdzono także wysoką śmiertelność u tyranozaurów w wieku największej aktywności rozrodczej pomiędzy 18 a 24 rokiem życia. Znamy tylko jednego osobnika, który dożył 28 roku życia. Jego niemal kompletny szkielet nazwany „Sue”(*), jest najbardziej znaną pozostałością po tyranozaurze. Sue także nosi ślady licznych ugryzień i urazów szyi oraz pasa barkowego. A co mogło wywołać takie rany w tamtych czasach jak nie inny tyranozaur?

 

Istnieje także dodatkowa interpretacja roli jaką odgrywały tak krótkie kończyny. Wielkie teropody musiały odpoczywać i pewnie kładły się na ziemi jak inne zwierzęta. Po odpoczynku zwierzę musiało jednak jakoś wstać. Sami wiemy z doświadczenia, a kieruję te słowa głównie do „młodzieży po czterdziestce”, że nie zawsze wychodzi nam to sprawnie. Aby podczas wstawania tak masywne zwierzę nie przewróciło się, krótkie kończyny mogły okazać się całkiem przydatną podporą podtrzymująca ciało. Należy dodać, że tyranozauridy to „maszyny” do pożerania mięsa. Ich ciężkie głowy były zbrojne w największe zęby w historii mięsożerności (30 cm długości u tyranozaura), a potężnymi szczękami poruszały równie imponujące mięśnie. Z drugiej strony niektóre późne teropody były bezzębne.

Znana jest także inna adaptacja związana z odpoczynkiem. W niektórych szkieletach teropodów odkryto tzw. żebra brzuszne, które chroniły wnętrzności tworząc coś w rodzaju gorsetu. Potężna masa ciała tyranozaura wytwarzała nacisk na jamę brzuszną. Żebra brzuszne zapobiegały gnieceniu trzewi podczas wstawania i leżenia. Dodatkową adaptacją są mocno przerośnięte kości łonowe, szczególnie w dolnym odcinku, co chroniło wnętrzności podczas kładzenia się i leżenia.

Teropody były dwunożne, a ich nogi uzbrojone w potężne pazury, służące także do przytrzymywania łupu przy ziemi. Dromeozaury i troodony charakteryzowały się wielkim szponem na drugim palcu stopy, który podczas chodzenia był podniesiony. Utahraptor miał szpony o długości około 30 cm. Szpony na stopach były używane do cięcia i rozpruwania zdobyczy. Wiele dowodów wskazuje także na to, iż nie gardziły padliną oraz znane są przypadki kanibalizmu. Przypuszcza się, że teropody spełniały podobną rolę jak dzisiejsze lwy na sawannie.

Przypisy________
(*) Tyrannosaurus rex – okaz o nazwie „Sue” (akronim muzealny – FMNH PR 2081), to nie tylko najlepiej poznany okaz tyranozaura, ale także najkompletniejszy, ponieważ zachowało się ponad 90% kości w tym szkielecie. Szkielet należał do osobnika o długości ciała prawie 13 metrów i wadze 6-10 ton. Szkielet ten został odkryty przez Sue Hendrickson latem 1990 roku na terenie rezerwatu Indian – Cheyenne River Indian Reservation w Południowej Dakocie, blisko miejscowości Faith. Obecnie jest wystawiany na ekspozycji muzealnej w Field Museum of Natural History w Chicago, Illinois. Rekonstrukcję tyranozaura wykonaną na podstawie tego szkieletu możecie oglądać w naszych JuraParkach.

 

  • Zaplanuj wizytę w JuraParku
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Krasiejów
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Solec
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Bałtów
    Wchodzę