Na początku tego roku zespół naukowców: brytyjskich, z Rumunii i Węgier ogłosił na podstawie nowych szczątków występowanie dziwnych dinozaurów rogatych w Europie w późnej kredzie. Nie wszyscy jednak się z tym zgadzają.
Zacznijmy od początku
W 2010 roku ogłoszono odkrycie na Węgry w skałach datowanych na środkową część późnej kredy rodzaju Ajkaceratops. Został on opisany na podstawie dwóch kości przedniej części czaszki znalezionych na stanowisku Iharkút, niedaleko miasta Ajka. Znaleziono tam szczątki różnych kręgowców lądowych i ziemnowodnych zamieszkujących sporą wyspę. Najlepiej poznanym z nich jest dość dziwaczny dinozaur pancerny Hungarosaurus.
Wracając do ajkaceratopsa — odkrywcy twierdzili, że u tego rodzaju nastąpiło zlanie się kości rostralnej (charakterystycznej dla dinozaurów rogatych) z kośćmi przedszczękowymi. Miał być więc przedstawicielem Ceratopsia (dinozaurów rogatych) w Europie, spokrewnionym z formami z Mongolia. Później, w związku z brakiem nowych szczątków, które można było powiązać z tą formą i lepiej poznać jej budowę, ucichło o niej.
Stosunkowo niedawno polscy uczeni ponownie przebadali te okazy i zaczęli kwestionować pierwszą interpretację, twierdząc, że kości przedszczękowe zlały się w solidny dziób. Miał on być przedstawicielem innej grupy dinozaurów ptasiomiednicznych o bardzo wyspecjalizowanym sposobie zdobywania pokarmu.
Wyniki nowych badań
W międzyczasie odkryto nowe szczątki i stwierdzono, iż materiał kopalny zaliczany wcześniej do ornitopoda Mochlodon vorosi (drugiego gatunku dinozaura znalezionego w Austria) również należy do niego (czyli jest jego synonimem). Dzięki temu większość szkieletu tego dinozaura byłaby znana — miał mierzyć około metra długości i być czworonożny.
Naukowcy zajmujący się tym tematem doszli do wniosku, że ajkaceratops oraz przedstawiciele rodziny Rhabdodontidae to bardzo zaawansowane (choć dziwaczne) ceratopsy, blisko spokrewnione z ich najbardziej rozwiniętymi przedstawicielami z rodziny Ceratopsidae. Tylko jeden okaz zaliczany do rodzaju Rhabdodon uznano za dużego ornitopoda spokrewnionego z rodzajem Tenontosaurus. Formy te nie miały posiadać rogów ani kryzy. Przemawiać za tym miał także brak wyrostka zasłonowego na kości kulszowej (cechy charakterystycznej dla ornitopodów).
Rabdodontydy to rodzina zaawansowanych ornitopodów (w obrębie Iguanodontia), charakteryzująca się dużymi zębami z wyraźnymi rowkami, co znajduje odzwierciedlenie w nazwie rodzaju typowego. Były to dinozaury dość mocnej budowy, głównie dwunożne. Najlepiej poznany ich przedstawiciel, rodzaj Zalmoxes z Rumunia, ma wydatny dziób na przedzie górnej szczęki oraz lekko uniesioną część potyliczną czaszki.
Szybka odpowiedź oponentów
Pod koniec stycznia tego roku ogłoszono odkrycie nowego, ciekawego dinozaura — Foskeia — z wczesnej kredy Hiszpania, określanego jako krewny rodziny rabdodontów; łączy się je w nadrodzinę Rhabdodontoidea. Odkrywcy zwrócili uwagę na zrośnięte kości przedszczękowe, choć znajdowały się w nich jeszcze zęby. W dalszym rozwoju grupy miał nastąpić ich zanik, co zaowocowało wytworzeniem potężnego dzioba.
Autorzy przedstawiają rekonstrukcję czaszki z garbem na nosie, jednak nie ma na to przekonujących dowodów, dlatego wykonałem własną wersję i na tej podstawie powstała rekonstrukcja głowy dorosłego osobnika. Za krewnego rabdodontów autorzy uznają też rodzaj Muttaburrasaurus — dużego, tajemniczego ornitopoda o garbatym nosie z Australia. Inni naukowcy zaliczają go jednak do grupy Elasmaria (napierśnych) ornitopodów zamieszkujących Gondwanę. Ostatnio łączono je z rodziną Tenontosauridae w grupę Rhabdodontomorpha.
Ta nowa forma znana jest z kości pięciu osobników w różnym wieku — od piskląt po osobniki prawie dorosłe. Proporcje kończyn dostarczają informacji o przejściu z czworonożnego na w pełni dwunożny tryb życia wraz z wiekiem. Prawie dorosłe zwierzęta były już prawdopodobnie zdolne do szybkiego biegu. Najciekawszą cechą jest obecność dwóch zębów na środku pyska, skierowanych do przodu.
Wnioski końcowe
Nie wygląda na to, aby rabdodonty były zaawansowanymi dinozaurami rogatymi. Dziób na przedzie górnych szczęk wytworzył się niezależnie. Dodatkowo otwór nozdrzy zewnętrznych był zabudowany przez dziób, podczas gdy u najbardziej zaawansowanych rogatych przy dziobie występowały dobrze rozwinięte zewnętrzne jamy nosowe. Nie posiadały kryzy ani rogów.
U rodzaju Ajkaceratops mógł natomiast występować guz nosowy tworzony przez substancję rogową, a także rozszerzenie kości jarzmowych na boki. To drugie mogło stanowić miejsce przyczepu silnych mięśni zewnętrznych szczęk, na co wskazuje zagłębienie w wyrostku dziobiastym kości zębowej. Mogło to mieć związek z nietypowym zdobywaniem pokarmu, być może poprzez wyciąganie korzeni roślin z podłoża.
Rodzaj ten miał stosunkowo dużą głowę, stanowiącą około jednej piątej długości całego ciała. U jego krewnych, choć również posiadały duże głowy, nie były one proporcjonalnie aż tak duże względem reszty ciała.
Brałem jeszcze pod uwagę możliwość, że były to wczesne ceratopsy, które po migracji do Europa upodobniły się do ornitopodów. Znane są skamieniałości przedstawicieli tej grupy na naszym kontynencie, w tym trop znaleziony na Roztocze. Dodatkowo rodzaj Stenopelix z początku wczesnej kredy Niemcy może być wczesnym ceratopsem lub dinozaurem grubogłowym. Jednak to ostatnie hiszpańskie odkrycie wyklucza tę hipotezę.
Po przeanalizowaniu wszystkich danych wydaje się, że rabdodonty (Rhabdodontia) były raczej potomkami prymitywniejszych dinozaurów ptasiomiednicznych, powstałych przed rozejściem się linii rozwojowych prowadzących do ornitopodów i dinozaurów rogatych.
Tekst i ilustracje: Tomasz Singer