Pod koniec zeszłego roku ogłoszono odkrycie najstarszego pewnego przedstawiciela dinozaurów grubogłowych, który rzucił nowe światło na rozwój tej grupy.
Słów kilka o naszym bohaterze
Nowy dinozaur został znaleziony w Mongolii, w skałach datowanych na koniec wczesnej kredy. Jego pełną naukową nazwę Zavacephale rinpoche można przetłumaczyć jako „cenna pierwotna głowa”. Nazwa ta nawiązuje do faktu, że jego czaszka wystawała ze ściany skalnej niczym kaboszon (wypolerowany, wypukły kamień ozdobny).
Oprócz czaszki z połową żuchwy odnaleziono także większość jego szkieletu, zwłaszcza prawie kompletną tylną część ciała, co w przypadku grubogłowych należy do rzadkości. Zazwyczaj znajduje się jedynie górną część czaszki w kształcie kopuły. Okaz ten należał do nie w pełni wyrośniętego osobnika, który mierzył około 1 m długości i ważył do 10 kg.
Jak na przedstawiciela swojej grupy był to dinozaur dwunożny, o delikatnych kończynach przednich i mocno usztywnionym ogonie. Występowały u niego zarówno cechy zaawansowane – takie jak obecność solidnej, choć niezbyt wysokiej kopuły na dachu czaszki – jak i prymitywne, m.in. widoczne górne okna skroniowe oraz wcięcie w potylicznej części czaszki.
Ewolucja czaszki dinozaurów grubogłowych
Początkowo, gdy znane były tylko dwa rodzaje, zaliczano je do rodziny w obrębie ornitopodów. Po odkryciach w Mongolii, dokonanych podczas polsko-mongolskich wypraw na pustynię Gobi, dwie polskie badaczki – Halszka Osmólska i Teresa Maryańska – zaproponowały utworzenie dla nich osobnej dużej grupy: Pachycephalosauria, w obrębie dinozaurów ptasiomiednicznych (Ornithischia).
Uważa się, że były one najbliżej spokrewnione z ceratopsami. Ich linie rozwojowe musiały się rozdzielić najpóźniej pod koniec środkowej jury. Z początku późnej jury znany jest bowiem najstarszy przedstawiciel dinozaurów rogatych – Yinlong, który z grubogłowymi dzieli wspólną cechę: ozdobioną kość łuskową w tylnej części czaszki.
Najprymitywniejsze grubogłowe, takie jak Wannanosaurus (choć znany z końca późnej kredy), miały płaską czaszkę z ozdobionym dachem i dużymi oknami skroniowymi. Nasz bohater posiadał już wyraźną kopułę, która – w przeciwieństwie do jego młodszych krewnych – rozwijała się silnie ku przodowi, sięgając aż do nosa i kończąc się na zrośniętych kościach czołowych.
W tym przypadku kość potyliczna nie była jeszcze zlana z kością czołową. Obecność wcięcia w potylicznej części czaszki wskazuje na jego prymitywny charakter, mimo wcześniejszego wykształcenia kopuły. Jego potencjalnym potomkiem może być rodzaj Stegoceras z końca kredy, znany z Kanady i Stanów Zjednoczonych. U niego kopuła również zachodzi na nos, w potylicy występuje lekkie wcięcie, a górne okna skroniowe nie są całkowicie zasłonięte. Może to jednak być przykład konwergencji.
U bardziej zaawansowanych grubogłowych dach czaszki staje się grubszy, a tylna krawędź potylicy prostuje się. Kości czołowe nie są jeszcze zrośnięte z potyliczną. Etap ten reprezentuje rodzaj Homalocephale z Mongolii. Później dochodzi do zrastania tych kości w jedną strukturę czołowo-potyliczną, na której wtórnie formuje się kopuła.
Inne domniemane odkrycia w czasie i przestrzeni
Przez niemal sto lat do dinozaurów grubogłowych przypisywano szczątki różnych form. Jednym z ciekawszych przypadków jest rodzaj Yaverlandia. Fragment dachu czaszki z niską, podwójną kopułą odkryto już w 1930 roku, lecz początkowo przypisano go innemu dinozaurowi. Dopiero ponad 40 lat później nadano mu osobną nazwę i zasugerowano, że może to być najstarszy grubogłowy, gdyż pochodził ze skał środkowej części wczesnej kredy.
Później uznano jednak, że może to być teropod spokrewniony z troodonem. Na początku tego roku opisano podobną formę z Meksyku, a obecnie pojawiają się nawet sugestie, że nie był to w ogóle dinozaur.
W 1979 roku opisano z kolei przedstawiciela grubogłowych z Madagaskaru – Majungatholus – na podstawie niewielkiej, stożkowatej kopuły. Pod koniec XX wieku odkryto jednak kompletną czaszkę i okazało się, że jest to teropod z rodziny abelizaurów.
Za najstarszego grubogłowego przez długi czas uznawano Stenopelix z wczesnej kredy Niemiec, znanego z dość kompletnego szkieletu bez czaszki. Jej odnalezienie mogłoby ostatecznie rozstrzygnąć jego pozycję systematyczną, jednak obecnie uważa się go za prymitywnego ceratopsa.
Na początku XXI wieku opisano także rodzaj Ferganocephale z Kirgistanu na podstawie zębów, lecz jego przynależność jest niepewna. Ostatnio zwrócono również uwagę na możliwe powiązania z grupą u rodzaju Drinker z późnej jury Ameryki Północnej, który może wykazywać ornamentację kości łuskowej.
Ciekawe odkrycia dotyczące grupy Pachycephalosauria
Na początku XXI wieku pojawiła się koncepcja, że niektóre mniejsze formy mogą być niedorosłymi osobnikami większych gatunków. Najbardziej znanym przykładem są Dracorex i Stygimoloch, które miałyby reprezentować różne stadia rozwoju słynnego Pachycephalosaurus. U pierwszego brakowało kopuły, u drugiego była ona niska, natomiast oba miały długie kolce w tylnej części czaszki.
Zakładano, że w trakcie wzrostu rozwija się kopuła, a kolce ulegają skróceniu. O ile pierwsza zmiana jest możliwa, o tyle druga budzi wątpliwości – raczej należałoby oczekiwać wydłużania kolców.
Niedawno odkryto szczątki młodego pachycefalozaura z niską kopułą i krótkimi kolcami, co sugeruje, że pod koniec kredy w niektórych liniach rozwojowych następowała redukcja kopuły i jednoczesne wydłużanie kolców potylicznych. Mogło to stanowić skuteczniejszą formę obrony przed drapieżnikami.
Badania kręgów sugerują ponadto, że dinozaury te mogły poruszać się podobnie do kangurów – bardziej skacząc niż biegając, co mogło być korzystne w ich środowisku. Na podstawie budowy przedniej części czaszki można także przypuszczać, że – podobnie jak ssaki – posiadały ruchomy, wilgotny nos, ułatwiający węszenie.
(autor: Tomasz Singer)